Vëzhgim/Analizë

Mbi 30% e tenderëve mbi 100 mln lekë, me “Red Flag”. Ekspertët: Kjo po sjell korrupsion dhe investime jo cilësore

17 nëntor 2022/ Xhesian Shazimani/ Porta Vendore

Në shtatë vite nga nisja e reformës territoriale e deri më sot, 46 nga 61 bashki kanë realizuar 138 tendera mbi 100 milionë lekë, të cilët konsiderohen të dyshimtë dhe janë klasifikuar si “Red Flag”. Tre bashkitë që kanë realizuar më shumë tenderë të tillë, si në numër ashtu dhe në vlerë totale janë Tirana, Durrësi dhe Vlora, ku sipas ekspertëve, aksesi i plotë i pushtetit vendor mbi paranë publike ka sjellë korrupsion dhe investime jo cilësore.

Tenderat “Red Flags” 2015-2022

Në 61 bashkitë e vendit, nga viti 2015 deri në vitin 2022 janë realizuar në total 453 tenderë me vlerë mbi 100 milionë lekë. Vlera totale e shpallur fituese për këto 453 tenderë është 108,6 miliardë lekë. Por nga këto 453 tenderë rezulton se 30% e tyre, ose 138 prej tyre janë klasifikuar si “red flag” nga openprocurement.al. Shënimi me flamur të kuq (red flag) i një procedure prokurimi tregon një ekspozim apo rrezik të mundshëm për sjellje të papajtueshme me ligjin ose jo-etike të biznesit, kryesisht në lidhje me mos-respektimin e ligjeve anti-korrupsion. Ndërkohë po të flasim në vlerë totale të 138 tenderëve mbi 100 milionë lekë rezulton se ato i kanë kushtuar taksapaguesve shqiptarë rreth 34.2 miliardë lekë, ose rreth 31% e vlerës totale të tenderave mbi 100 milionë lekë të zhvilluar nga 61 bashkitë e vendit në 7 vitet e reformës territoriale.

Cilat janë bashkitë që kanë më shumë “red flag”

Nga 61 bashki në vend rezulton se vetëm 46 prej tyre janë futur në filtrin e realizimit të tenderëve mbi 100 milionë lekë, të cilët janë klasifikuar me “red flag”. Pra 15 bashki nuk kanë realizuar tenderë të tillë, të cilët të lënë të dyshosh për ekspozim ndaj korrupsionit. Nga një analizë e bërë sipas tabelës më poshtë, rezulton se peshën kryesore si në numër tenderësh ashtu dhe në vlerë, e mbajnë tre bashkitë kryesore, konkretisht, Tirana, Durrësi dhe Vlora.

Bashkia Tiranë rezulton se ka zhvilluar, jo pak por 36 tenderë mbi 100 milionë lekë, të cilët janë klasifikuar si “red flag”. Vlera totale e këtyre tenderë arrin në 10.6 miliardë lekë. Kjo vlerë përbën

31% të vlerës totale të klasifikuar në këtë kategori tenderash. Ndërkohë, në vend të dytë renditet Bashkia Durrës me 15 tendera të tillë dhe me vlerë totale 3.8 miliardë lekë, ose afërsisht tre herë më pak se Bashkia Tiranë. Në vend të tretë renditet Bashkia e Vlorës me 7 tendera të tillë, me vlerë totale 2.3 miliardë lekë, e cila ndiqet nga bashkitë Elbasan, Pogradec dhe Kavajë, me nga 6 tendera të tillë. Ndërsa bashkitë e tjera vihet re se kanë numër më të vogël tenderash mbi 100 milionë lekë që janë klasifikuar me “red flag”, sipas tabelës më lart. Madje, 26 bashki kanë vetëm nga një tender të tillë.

Nga analiza e kryer nga Porta Vendore rezulton se shumica nga 138 tenderët e klasifikuar me “red flag” janë realizuar nga bashkitë për fushën e infrastrukturës dhe të ujit. Por nuk mungojnë dhe tenderë të dyshimtë për karburant dhe pastrimin e qyteteve. Ndërkohë, ajo që vihet re është fakti se pavarësisht se disa bashki kanë numër më të ulët tenderësh të dyshimtë, vlera e tyre totale është pothuajse e njëjtë me disa bashki që kanë numër më të lartë tenderash. Konkretisht, një prej rasteve të krahasuara është ai i Bashkisë Rrogozhinë me Bashkinë Poliçan. Bashkia Rrogozhinë ka realizuar 5 tenderë me vlerë totale 885 milionë lekë, ndërsa Bashkia Poliçan ka realizuar vetëm një tender të klasifikuar me “red flag” me vlerë 700 milionë lekë të reja.

Ekspertët: Pse ndodh kjo dhe dëmet që shkaktohen

Sipas ekspertëve, kjo lë dshime për korrupsion dhe që aksesi i plotë i pushtetit vendor mbi paranë publike po sjell korrupsion. Sipas ekspertit të ekonomisë Vjoldi Danaj, “pushteti” i bashkive mbi paranë publike e tregon edhe interesi i disa deputetëve për të lënë mandatin në mënyrë që të kandidojnë për kryetar bashkie. Kjo sipas tij tregon se fuqia ka kaluar nga pozicioni i deputetit, tek e kryebashkiakut. Ndërsa për ekspertin Pano Soko, prania e kaq shumë tenderëve me flamur të kuq tregon që kemi të bëjmë me një qasje të përgjithshme dhe se kjo vjen për shkak se korrupsioni është kthyer në një normalitet shoqëror. “Që me bërjen e re të reformës territoriale patëm edhe deputetë që lanë mandatin për të kandiduar në këto bashki. Një shembull mund të jetë kryetari i Bashkisë së Lezhës që dikur kishte pozicionin e deputetit. Pra, shohim tashmë që interesi ka kaluar dhe kjo tregon që dhe vet fuqia ka kaluar nga pozicioni i deputetit, tek i kryebashkiakut. Përqendrimet dhe vetëmenaxhimi i bashkive, ka bërë që dhe fuqia e tyre të jetë e madhe”, u shpreh Vjoldi Danaj. “Pasja e kaq shumë tenderave të vendosur në flamur të kuq është evidente që kemi të bëjmë me një qasje të përgjithshme dhe jo thjesht me një fenomen të izoluar. Dhe është e natyrshme, pasi kur korrupsioni është i shtrirë në të gjitha hallkat e shoqërisë dhe është kthyer në një normalitet shoqëror, çdokush përpiqet të përfitojë sa më shumë prej tij, për aq sa ka në dorë. Pushteti lokal ka në dorë paratë e taksave lokale dhe pushtetarët bëjnë korrupsion me to”, thotë Pano Soko.

Ekspertët shprehen se bizneset e kanë më të thjesht të kontaktojnë me krerët e bashkive nëpërmjet klientëve të tyre. Kjo bën që vetëm disa biznese të favorizohen në procedurat publike dhe që të marrin pjesën dërrmuese të tenderave. Sipas tyre, këtë situatë e ka sjellë edhe mungesa e opozitës në këshillat bashkiakë dhe i mungesës të një procedure të mirëfilltë ligjore. “Në periudhën kur filloi rilindja urbane, në shumë bashki ishin ato biznese që filluan të marrin tenderin e rilindjes urbane dhe ato vazhduan pastaj me të gjitha tenderat e tjerë, sepse lidhjet janë më të shkurtra se sa me pushtetin qendror. Pra, biznesi arrin në mënyrë të drejtpërdrejtë tek kryetari i bashkisë. Kryetari i bashkisë duke mos pasur shumë oponencë sidomos në këto vitet e fundit nga këshilli bashkiak, e vitet e fundit e ka pasur  totalisht për vete, ka bërë atë që shohim sot, këtë kaosin dhe këtë abuzimin, se ky është një lloj abuzimi” – tha Danaj. “Natyrisht klientelizmi është mekanizmi me të cilin aktivizohet korrupsioni. Ashtu si në pushtetin qendror dhe në pushtetin lokal, kemi klientë të pushtetit të atjeshëm lokal, miq apo të afërm të kryetarit të bashkisë apo funksionarëve të tjerë publik, të cilët favorizohen në garën për tendera publike. Dhe natyrisht çmimet e larta me të cilat fitohet gara, në shifra që shkojnë deri në 99.99% të fondit limit, është tregues pikërisht i mungesës së garës së mirëfilltë dhe mungesës së një procedure të mirëfilltë ligjore” – u shpreh Soko.

“Miqtë” e krerëve të bashkive sjellin investime jo cilësore

Shpallja e tenderave me vetëm një kompani pjesëmarrëse, sipas ekspertit Danaj sjell investime jo cilësore dhe qarkullim të parasë publike nga bashkia tek sipërmarrësit. Ndërsa sipas Sokos, tender quhet çdo procedurë që ka garë. “Duke qenë gjithmonë e njëjta kompani që fiton, kemi dhe një cilësi të dobët të punimeve, përveçse ato nuk përfundojnë kurrë. Pra, kemi bashki që marrin punime të papërfunduara, kemi bashki që bëjnë pagesa ende pa kryer inspektimet e nevojshme, qofshin këto për rrugë, për ujësjellës apo dhe shkolla. Se shpesh edhe këto shkollat, rikonstruksioni i tyre është përdorur për të qarkulluar paratë nga fondet e shtetit ose të bashkisë, tek sipërmarrësi” – u shpreh Danaj. “Kur u vendos rregulli që blerjet duheshin bërë me garë, ligjvënësit kishin parasysh pikërisht parandalimin e realizimit të blerjeve me përcaktim të drejtpërdrejtë, sepse kështu sigurohemi që kemi marrë përfitimin më të madh të mundshëm nga tregu. Kur tenderi realizohet me pjesëmarrjen e vetëm një kompanie, atëherë këtu mund të themi që kemi një blerje të drejtpërdrejtë, jo një tender. Aty s’ka tender, sepse tenderi nënkupton garë. Aty s’ka garë” – tha Soko. 

Parandalimi i procedurave të tilla, sipas ekspertit Danaj është vendosja e disa kushteve në procedurat tenderuese dhe eliminimi i disa të tjerave. Ndërsa të dy shprehen se mosfunksionimi i institucioneve dhe mungesa e vullnetit nga ana e organeve të ekzekutimit të ligjit, bën që të kemi tendera me flamuj të kuq. “Mendoj se duhet të ndryshohet totalisht mënyra e të bërit të tenderave. Pra, prokurimet publike duhet të ndryshojnë metodën e tyre. Pavarësisht se kanë kaluar në sistem online dhe supozohet që këto janë më të kontrolluara, por problemi nuk fillon në momentin që ato hidhen në sistem. Në momentin që planifikohet tenderi është përzgjedhur dhe fituesi. Kështu që duhet të ndryshohet, duhet të hapet paraprakisht, të jetë i lirë dhe mos të pranohen tendera vetëm me një konkurrues, ose tendera që janë të dyshimtë. Duhet të analizohet edhe mënyra se si analizohet tenderi, pra këto specifikimet, të ketë kaq makineri, apo të ketë kaq punëtorë, apo arrijnë deri aty që kërkojnë edhe ngjyrën e makinave, po s’qe e kuqe nuk fitohet tenderi për shembull. Ky është një problem shumë i madh. Duhet një monitorim nga ana e strukturave qendrore dhe këtu kemi problemin e mosfunksionimit të institucioneve” – tha Vjoldi Danaj. “Është vetëm çështje vullneti. Ajo që ne çedojmë është zbatimi i këtij kuadri ligjor. Dhe e gjitha është çështje e vullnetit të shumë hallkave, që nga organet e ekzekutimit të ligjit, si qeveria qendrore apo vendore, ministritë, bashkitë, agjencitë, entet etj., e deri tek organet ligjzbatuese si prokuroria, gjykata etj” – u shpreh Pano Soko.